एकादशी व्रत हिन्दू धर्ममा निकै महत्त्वपूर्ण र पवित्र मानिन्छ। प्रत्येक महिनाको शुक्ल पक्ष र कृष्ण पक्षको ११ औं तिथिलाई एकादशी भनिन्छ। यो व्रत भगवान विष्णुको आराधनाका लागि समर्पित हुन्छ।

दशमीको दिन (व्रत सुरु हुनु अघिल्लो दिन)
सात्विक भोजन: दशमीको दिन बेलुका साधारण र सात्विक भोजन मात्र गर्नुपर्छ। लहसुन, प्याज, माछा-मासु -मसला भएको खानेकुरा खानु हुँदैन। ब्रह्मचर्य: यस दिनदेखि नै मन र शरीरलाई शुद्ध राख्नुपर्छ।

एकादशीको दिन (व्रतको मुख्य दिन)

• सवेरै उठ्ने: एकादशीको दिन सूर्योदयभन्दा अगाडि (ब्रह्म मुहूर्तमा) उठेर स्नान गरेर शुद्ध कपडा लगाउनु।
• व्रतको संकल्प: तुलसीको मठमा भगवान विष्णुको स्मरण गर्दै तिलानी जल लिएर एकादशी व्रतको संकल्प गर्नुपर्छ।
• भगवान विष्णुलाई पञ्चामृत र सात्विक मिठाईको भोग लगाउनुहोस् (भोगमा तुलसीको पात अनिवार्य हुनुपर्छ)।
• कथा र मन्त्र जप: एकादशीको व्रत कथा पढ्ने वा सुन्ने र भगवान विष्णुको महामन्त्र ॐ नमो भगवते वासुदेवाय को जप गर्नुपर्छ।
• एकादशीको दिनमा साँझ पख छोटो भएपनि भजन-कीर्तन अनिवार्य गर्नुपर्दछ।
• द्वादशीको दिन (व्रत समापन वा पारण)
• द्वादशीको दिन सवेरै उठेर स्नान गरी पुन: भगवान विष्णुको पूजा गर्नुपर्छ।
• ब्राह्मण वा गरिबलाई दान: भोजन तयार गरी सर्वप्रथम ब्राह्मण, गरिब वा गाईलाई भोजन गराउनुहोस् वा सिधा (चामल, दाल, नुन आदि) दान गर्नुहोस्।
• त्यसपछि मात्र आफूले भोजन गरेर व्रतको समापन (पारण) गर्नुपर्छ।
• नखाने कुराहरू: एकादशीका दिन अन्न (चामल, गहुँ, कोदो, मकै), दाल र गेडागुडी पूर्ण रूपमा वर्जित हुन्छ। यस दिन चामल खानुलाई सबैभन्दा ठूलो दोष मानिन्छ।
• खाने कुराहरू (फलाहार): यदि निराहार (पानी पनि नखाई) बस्न सकिदैन भने दूध, दही, फलफूल, कन्दमूल (जस्तै आलु, पिँडालु, सखरखण्ड), र साबुदाना खान सकिन्छ।

कुन एकादशीको व्रतले के फल मिल्दछ
सनातन धर्ममा एकादशी व्रतको विशेष महत्त्व छ। वर्षभरि पर्ने २४ वटा एकादशी (मलमास वा अधिकमास पर्दा २६ वटा) को आफ्नै विशिष्ट महत्त्व र फल रहेका छन्। एकादशीको व्रत बस्नाले मानसिक शान्ति, स्वास्थ्य लाभ र आध्यात्मिक उन्नति मिल्ने विश्वास गरिन्छ।

मुख्य एकादशीहरू र तिनको फल