विवाहित महिलाहरूले आफ्नो पतिको दीर्घायु, सुख, समृद्धि र अखण्ड सौभाग्यका लागि बस्ने महत्वपूर्ण व्रत हो। यो ज्येष्ठ महिनाको अमावस्या (वैशाख–जेठको अन्तिम अमावस्या) मा मनाइन्छ। यो व्रत सावित्री र सत्यवानको कथासँग जोडिएको छ।

• पतिको आयु बढोस्, कुनै प्रकारको संकट नपरोस् भन्ने कामनाका साथ यो व्रत बसिन्छ।
• बरको रूख (वट वृक्ष) लाई पूजा गरिन्छ किनकि यो ब्रह्मा, विष्णु र शिवको प्रतीक मानिन्छ।

आवश्यक पूजा सामग्री

1. पूजाका लागि: पहेंलो वा रातो काँचो धागो, सिन्दूर, अक्षता, चन्दन, धूप-दीप।
2. अर्पणका लागि: तामा वा माटोको कलश (जलले भरिएको), बासको सानो हाते पंखा।
3. फलफूल र प्रसाद: भिजाइएको चना, ऋतुअनुसारका फलफूल (आँप, लीची, केरा) र विभिन्न मिठाई वा पकवान।
4. नयाँ वा सफा वस्त्र (रातो वा पहेंलो उत्तम मानिन्छ)।

बिहानको तयारी र संकल्प

• स्नान र शृङ्गार: बिहान सबेरै उठेर नुहाई-धुवाई गरी सफा वा नयाँ वस्त्र लगाउनुहोस्। यस दिन विवाहित महिलाहरूले सोह्र शृङ्गार (मेहन्दी, चुरा, सिन्दूर आदि) गर्नु राम्रो मानिन्छ।
• संकल्प: बरको रूखमुनि बसेर हातमा अलिकति जल, अक्षता र फूल लिई आफ्नो पतिको सुस्वास्थ्य र लामो आयुको कामना गर्दै व्रतको संकल्प गर्नुहोस्।
• जल र पञ्चामृत अर्पण: बरको रूखको फेदमा जल र पञ्चामृत चढाउनु, रूखको फेदमा चन्दन, रोली र सिन्दूरको तिलक लगाउनुहोस्। माता सावित्री र गौरीको स्मरण गर्दै रूखमा सिन्दूर र शृङ्गारका सामग्रीहरू (चुरा, पोते आदि) चढाउनुहोस्।
• प्रसाद र पंखा अर्पण: भिजाइएको काँचो चना, मिठाई र फलफूल भोग लगाउनुहोस्। पौराणिक मान्यताअनुसार यस दिन बाँसको पंखाले बरको रूख (र सत्यवानको प्रतीक) लाई हम्कने (हावा दिने) चलन छ।
• सुत (धागो) बाँध्ने र परिक्रमा: काँचो धागो (वा रक्षाबन्धनको धागो) हातमा लिएर बरको रूखलाई घेर्दै परिक्रमा गर्नुहोस्। कम्तीमा ७ पटक वा आफ्नो अनुकूलताअनुसार १०८ पटकसम्म रूखको वरिपरि धागो बेर्दै परिक्रमा (फेरी) गर्नुहोस्। प्रत्येक परिक्रमामा एक-एकवटा चना वा फल रूखको फेदमा छोड्दै जानुहोस्।

व्रत कथा श्रवण र आरती

1. पूजा सकिएपछि त्यहीं बसेर वा घरमा आएर सावित्री-सत्यवानको कथा ध्यानपूर्वक पढ्नु।
2. कथा समाप्त भएपछि कपुर वा दियो बालेर गणेशजी, माता सावित्री र यमराजको आरती गर्नुहोस्।
3. पूजा सम्पन्न भइसकेपछि माता सावित्री र गौरीसँग आफ्नो अटल सौभाग्यको वरदान माग्दै आफ्नो मागमा (सिउँदोमा) धेरै गरेर सिन्दूर लगाउनुहोस्।

व्रतको समापन (पारण)

• पूजा र कथा सकिएपछि घरका ज्येष्ठ सदस्यहरू र पतिको गोडा ढोगेर आशीर्वाद लिनुहोस्।
• बेलुकापख वा पूजा सकिएपछि, पूजामा चढाएको १२ वटा भिजाइएको काँचो चना पानीको सहायताले नचबाई सिधै निलेर व्रत तोड्ने (पारण गर्ने) विशेष परम्परा छ।
• त्यसपछि फलाहार वा सात्विक भोजन ग्रहण गर्न सक्नुहुन्छ।

मुख्य मन्त्र: ॐ सावित्र्यै नम: ॐ वटवृक्षाय नम:
परिक्रमा गर्दा भन्ने मन्त्र: “वटवृक्ष महावृक्ष त्रयलोक प्रतिष्ठित। सावित्री भर्तृसहिता पूजां गृह्ण नमोऽस्तु ते॥”